Boerenerven: van werkplek naar boerderijtuin

Boerenerven zijn overal in Nederland te vinden. Zodra er niet meer actief geboerd wordt, verandert de indeling van het erf. Wat ooit een functionele, agrarische werkplek was, wordt een boerderijtuin, vormgegeven naar de smaak en financiële mogelijkheden van de nieuwe eigenaar.

Louis le Roy leerde ons dat een erf een dynamische ruimte is. Als eigenaar bepaal je hoeveel gebouwen je behoudt en voor welk doel je ze inzet. Ook kun je spelen met de factor tijd: hoeveel tijd wil je in je erf investeren?

Ben je als nieuwe bewoner een tuinliefhebber? Of zit je liever ontspannen in je tuin, genietend van het uitzicht?

De Geschiedenis van de Boerderij

De boerderij waar Hennie en Goos Dijk sinds 1995 wonen, werd in 1763 al geregistreerd als een “gernierswoning” (tuinderswoning). De naam verwijst naar het Engelse “gardener”. De boerderij was destijds een pachtboerderij van Foghelsanghsate in Veenklooster en bood in de winter plek aan 14 koeien. Het was een gemengd bedrijf met zowel weiland als akkerbouwgrond.

Tot 1970 werd hier geboerd. Daarna werd het voorhuis, dat in slechte staat verkeerde, gekocht door een Duitse industrieel. Hij verbouwde het tot recreatiewoning en richtte de tuin in volgens de mode van die tijd: veel coniferen, een magnolia, vaste planten en een kleine atlasceder.

Toen de huidige eigenaren in 1995 het erf overnamen, was er weinig van historische waarde over. De tuin bestond voornamelijk uit de restanten van 25 jaar weekendhuis-tuinaanleg. De atlasceder was inmiddels 10 meter hoog en achterop het erf lag nog een schapenweide van 2.000 m².

De ontwikkeling van ArTuIn

Een nieuwe tuinindeling

Met zoveel ruimte ontstond de wens om een prachtige tuin rondom de boerderij te creëren. Maar hoe?

De eerste lijnen voor het tuinontwerp werden op papier gezet door tuinarchitect Nico Kloppenborg uit Mantgum. Hij baseerde het ontwerp op de historie van het boerenerf en de wensen van de bewoners.

Daarnaast kwamen de bewoners in contact met Rob Leopold, oprichter van Cruydt-Hoeck en een groot idealist. Leopold deed in de vroege jaren 2000 onderzoek naar erfbeplanting op boerenerven en ontwikkelde een vragenlijst om historische erfbeplanting in kaart te brengen. Dit archief wordt bewaard in het Nederlands Openluchtmuseum in Arnhem.

Het erf en de historische beplanting

Terug naar de basis van het boerenerf

Toen Hennie en Goos Dijk de boerderij in 1995 kochten, woonden de laatste boeren die hier gewerkt hadden nog in het dorp. Na lang aandringen lukte het een afspraak te maken met Luut Klaver, een van de vroegere bewoners. Zijn verhalen leerden de nieuwe eigenaren veel over soberheid, bescheidenheid en de dagelijkse gang van zaken op het erf.

Oude foto’s, waaronder een luchtfoto uit 1936, vormden samen met zijn herinneringen de basis voor het tuinontwerp. Op de achterkant van een Rabobank-envelop tekende Luut een plattegrond van het erf, inclusief de plek van de moestuin.

Dit historische beeld werd leidend bij de inrichting van ArTuIn: een boerderijtuin met elementen van het oude boerenerf.

Aanpassingen aan het erf

• Langs de weg stond vroeger een lage meidoornheg om vee tegen te houden. Nu is er een beukenhaag geplant.
• Een houten klaphek aan de voorkant is teruggebracht, net als een dam achteraan.
• Buxuscirkels bij het voorhuis zijn hersteld en er zijn drie sierappelbomen geplant op de plek van de vroegere perenbomen.
• De oude gierkolk is omgevormd tot een vijver van 6×6 meter.
• De boomgaard en moestuin bevinden zich nog steeds op hun oorspronkelijke locatie.

De moestuin: een blijvende traditie

De moestuin heeft altijd een belangrijke rol gespeeld op het erf. In het voorjaar werd eigen mest ondergespit en er groeiden onder andere bessenstruiken, wortelen, peultjes en snijbonen.

De fruitbomen veranderden in de jaren ‘60 door Europese subsidies: hoogstamfruitbomen werden vervangen door laagstamvarianten. In 1998 zijn er acht nieuwe hoogstamfruitbomen geplant, opnieuw met subsidie voor het behoud van boerenerf-beplanting.

De evolutie van ArTuIn

Een tuin in beweging

De tuin is altijd in ontwikkeling. Waar het vroeger een puur functioneel erf was, is het nu een groen fitnesscentrum met diverse functies:

• Feestzaal
• Ochtend- en middagterras
• Spiegelvijver
• Dahliaborder

Van noodzaak naar verfijning

Vroeger groeiden er geen bloembollen in de tuin – “alleen langs de slootkant narcissen, want die redden zichzelf wel,” vertelde Luut Klaver. Tegenwoordig zijn er honderden alliums en tulpen aan toegevoegd, al geldt nog steeds: de planten moeten zichzelf kunnen redden.

Ook tuinmeubilair was voor de vroegere bewoners overbodig. “We hadden geen tijd om te zitten,” zei Luut. “We gingen vroeg naar bed.” Het enige rustpunt was een bûthuusbankje, dat zomers soms even buiten werd gezet.

Túngedicht – Een wens voor de tuin

Sinds 1995 prijkt op het stroomverdelingskastje een gedicht, zowel in het Fries als in het Engels:

Túngedicht
Reizger, komsto hjir del
en ast tiid hast – mar ien tel
jouw dit hûs een seine, freegje ik dy
seingje dan ek de tún derby

Vertaling
Traveller as you pass this way
A blessing on this house I pray
And if you’ve time I ask your pardon
Spare another for the garden